Rozwiązywanie zadań z fizyki: Fizyka a filozofia

Gdy mówi się dziś o fizyce współczesnej, na myśl przychodzi przede wszystkim broń atomowa. Wszyscy zdają sobie sprawę z tego, jak ogromny wpływ ma istnie­nie tej broni na stosunki polityczne w świecie współ­czesnym, wszyscy zgodnie przyznają, że nigdy jeszcze wpływ fizyki na ogólną sytuację nie był tak wielki, jak obecnie. Czy jednak polityczny aspekt fizyki współczes­nej rzeczywiście jest najbardziej doniosły? W jakiej mierze i na co fizyka miałaby wpływ, gdyby struktura polityczna świata została przystosowana do nowych mo­żliwości technicznych ?

Aby odpowiedzieć na te pytania, należy przypomnieć, że wraz z produkcją nowych narzędzi zawsze rozpo­wszechniają się idee, dzięki którym zostały one stwo­rzone. Ponieważ każdy naród i każde ugrupowanie poli­tyczne niezależnie od położenia geograficznego i tradycji kulturowych danego kraju musi w tej lub innej mie­rze interesować się nową bronią, przeto idee fizyki współczesnej przenikać będą do świadomości wielu na­rodów i zespalać się w rozmaity sposób ze starymi, tra­dycyjnymi poglądami. Jaki będzie wynik oddziaływa­nia poglądów z tej dziedziny nauki współczesnej na głęboko zakorzenione stare tradycje? W tych krajach, w których powstała nauka współczesna, już od dawna niezmiernie żywo interesowano się praktycznymi za­gadnieniami produkcji i technologii oraz ściśle z nimi związaną racjonalną analizą wewnętrznych i zewnętrz­nych warunków zastosowania odkryć naukowych w przemyśle. Narodom tych krajów dość łatwo będzie zrozumieć nowe koncepcje; miały czas na to, by powoli, stopniowo przyswajać sobie metody nowoczesnego my­ślenia naukowego.

W innych krajach nastąpi starcie no­wych idei z religijnymi i filozoficznymi poglądami sta­nowiącymi podstawę rodzimej kultury. Skoro prawdą jest, że teorie fizyki współczesnej nadają nowy sens tak podstawowym pojęciom, jak rzeczywistość, przestrzeń i czas, to w wyniku konfrontacji starych i nowych po­glądów mogą zrodzić się zupełnie nowe kierunki rozwo­ju myśli, których dziś nie sposób jeszcze przewidzieć. Jedną z istotnych cech tej konfrontacji współczesnej na­uki z dawnymi metodami myślenia będzie to, że nauce właściwy będzie całkowity internacjonalizm. W tej wy­mianie myśli jeden z partnerów – stare tradycje – bę­dzie miał różne oblicze na rozmaitych kontynentach, drugi zaś, nauka – wszędzie będzie taka sama. Toteż wyniki owej wymiany idei będą docierały tam wszę­dzie, gdzie będą się toczyły dyskusje.

Z wymienionych wyżej względów może okazać się pożyteczna próba wyłożenia – w sposób możliwie przy­stępny – koncepcji fizyki współczesnej, rozpatrzenia wniosków filozoficznych, które z nich wynikają, i po­równania ich z pewnymi starymi, tradycyjnymi poglą­dami.

Najlepszym zapewne wprowadzeniem w problemy fi­zyki współczesnej jest omówienie historycznego rozwo­ju teorii kwantów. Oczywiście, teoria kwantów to je­dynie mały wycinek fizyki atomowej, która z kolei jest niewielkim tylko fragmentem nauki współczesnej. Ale najbardziej zasadnicze zmiany sensu pojęcia rzeczywistości spowodowało właśnie powstanie teorii kwantów, w której wykrystalizowały się ostatecznie i skupiły no­we idee fizyki atomowej. Innym jeszcze aspektem tej dziedziny nauki współczesnej, odgrywającym nader istotną rolę, jest posługiwanie się niezwykle skompli­kowanym wyposażeniem technicznym niezbędnym do prowadzenia fizycznych badań nad zjawiskami mikro-świata.

Jednakże, jeśli chodzi o technikę doświadczalną fizyki jądrowej, to polega ona na stosowaniu niezwykle udoskonalonej, lecz tej samej metody badań, która wa­runkowała rozwój nauki nowożytnej od czasów Huyghensa, Volty czy też Faradaya. Zupełnie podobnie, onie­śmielająco trudny aparat matematyczny niektórych działów teorii kwantów można traktować jako ostatecz­ny wynik rozwoju metod, którymi posługiwali się New­ton, Gauss i Maxwell. Natomiast zmiana sensu pojęcia rzeczywistości spowodowana przez mechanikę kwanto­wą nie jest skutkiem kontynuacji dawnych idei; wyda­je się, że jest ona zmianą przełomową, która naruszyła dotychczasową strukturę nauki.